Τετάρτη, 16 Απριλίου 2014

Δέκα ελληνικές εκφράσεις – παροιμίες και η προέλευση τους.

Οι ελληνικές παροιμίες είναι πηγή σχεδόν ανεξάντλητη. Έχουμε φτιάξει μια για κάθε περίσταση, κάτι σαν τις κάρτες Hallmark. Αναρωτιέμαι αν φτιάχνουμε ακόμα παροιμίες άθελα μας, ή αν η εξυπνάδα μας περιορίζεται στις ατάκες στο twitter και στα στάτους στο facebook.
Είναι βέβαια μια μορφή έκφρασης κι αυτό και η ιστορία θα δείξει αν θα καταφέρουν να επιβιώσουν στο χρόνο. Εγώ που είμαι κατά βάθος παραδοσιακή, επέλεξα δέκα εκφράσεις/παροιμίες που χρησιμοποιούμε συχνότατα και έψαξα λιγάκι την προέλευση τους, όχι πάντα με επιτυχία. Η βασικότερη πηγή μου είναι το πολύ ωραίο blog του κυρίου Σαραντάκου


10. Θα γελάσει και το παρδαλό κατσίκι

"Χο χο χο!"
Ή το ποικιλόχρωμον ερίφιον αν προτιμάτε την Καντακουζηνική. Επίκαιρο τόσο λόγω του Πάσχα όσο και λόγω των πρόσφατων δηλώσεων της εξόδου της Ελλάδας στις αγορές. Όταν κάτι που γίνεται είναι τόσο γελοίο που μέχρι και το παρδαλό κατσίκι (που γενικά δεν σκάει το χειλάκι του;) γελάει. Η πιο λογική από τις εξηγήσεις που διάβασα είναι ότι ένα κατσίκι κάνει γενικά γελοιότητες, όταν είναι παρδαλό είναι ακόμα πιο αστείο, άρα το να γελάσει με κάτι σημαίνει ότι αυτό το κάτι είναι ακόμα πιο γελοίο από το ίδιο.


9. Πέρασε του λιναριού τα πάθη.

"Ήμαρτον!"
Το λέμε για κάποιον που περνάει τα πάνδεινα και τρώει απανωτές σφαλιάρες από τη μοίρα. Το λινάρι είναι ένα φυτό με όμορφα μπλέ λουλούδια, από το οποίο ο άνθρωπος ανακάλυψε ότι –αν το ταλαιπωρήσει αρκετά- μπορεί να βγάλει κλωστικές ίνες από τις οποίες κατασκευάζουμε τα λινά νήματα και υφάσματα. Οι ίνες του λιναριού είναι πολύ πιο ανθεκτικές από του βαμβακιού και το ύφασμα από λινό είναι πιο δροσερό, γι’αυτό εξάλλου το προτιμούμε το καλοκαίρι. Ποια είναι όμως τα πάθη του λιναριού;  

Αρχικά τα λινάρια μουλιάζουν στο νερό για περίπου είκοσι μέρες. Στη συνέχεια ηλιοθεραπεία, λογικό για να στεγνώσουν μετά από τόσο μούλιασμα. Ακολουθεί το μαγγάνισμα με το μάγγανο, μια συσκευή που θα μπορούσε κάλλιστα να είναι όργανο βασανιστηρίου του Μεσαίωνα. Θα το έχετε ακούσει ως πρώτο συνθετικό της λέξης μαγγανοπήγαδο, ή στην παράγωγη λέξη μαγγανεία που σημαίνει μηχανορραφία. Το μάγγανο λοιπόν, ζουλούσε το λινάρι μέχρι να πει "μπιρ αλλαχ" και μετά σειρά είχε το σπάθισμα από όπου οι κουρελιασμένοι λιναρόσποροι έχαναν τον φλοιό τους και  γίνονταν ίνες . Οι ίνες μετά λαναρίζονταν δηλαδή κάθε ίνα διαχωριζόταν, καθαριζόταν και παραλληλίζονταν με ειδικό εργαλείο και στο φινάλε με ειδικές ρόκες και ειδικές τεχνίτρες γινόταν το γνέσιμο το οποίο περιλάμβανε σάλιωμα και δάγκωμα για να γίνει η κλωστή λεπτή. Ίιιουυυυυυυ… Θα κοιτάω με μεγαλύτερη συμπάθεια από δω και μπρος κάτι λινά φορέματα που έχω…

8. Ζήσε Μάη μου να φας τριφύλλι

"Τι εννοείς δεν θα φάω μέχρι το Μάη;;;"
Καταρχήν τι είναι ο Μάης να βοσκήσει το τριφύλλι; Γελάδα; Να σας διαφωτίσω. Η αρχική μορφή της παροιμίας είναι «ζήσε μαύρε μου να φας τριφύλλι». Όχι, όχι δεν είναι ρατσιστική. Την έκφραση αυτή υποτίθεται τη λέει ο αγρότης στον καψερό γάιδαρο του ο οποίος, επειδή είναι χειμώνας και δεν έχει να φάει, λιμοκτονεί. Για να τον παρηγορήσει ο αγρότης του λέει να κάνει υπομονή μέχρι την αποχώρηση του χειμώνα, τότε που θα έχει πρασινίσει πάλι ο τόπος και θα μπορεί να βοσκήσει με την ψυχή του. Όσο περνάν τα χρόνια, όλο και πιο ξένο μας φαίνεται το γαιδούρι, σε λίγο θα το βλέπουμε μόνο στους ζωολογικούς κήπους. Έτσι αντικαταστήσαμε την λέξη «μαύρε» με τη λέξη «Μάη». Ότι δηλαδή είναι λογικό ο μήνας Μάης να περιμένει την άνοιξη (wtf?) για να φάει τριφύλλι. Άβυσσος η ψυχή του λαογράφου…

7. Κάθε πράμα στον καιρό του κι ο κολιός τον Αύγουστο.

Επίσης δεν είναι ακόμα Αύγουστος...
Έχω μια σημαντική ανακοίνωση για εσάς που όταν τους λένε κολιός, το πρώτο πράμα που τους έρχεται στο μυαλό είναι το κασέρι. Ο κολιός είναι ψάρι. Έτσι την έχω πατήσει κι εγώ στο παρελθόν και αναρωτιόμουν γιατί να τρώμε κασέρι μόνο τον Αύγουστο δηλαδή; Επειδή τότε είναι παχιές οι μύγες; (άλλη γαμάτη έκφραση! ποιός έκανε λιπομέτρηση στις μύγες;;) Μετά από ενδελεχή έρευνα, βρήκα ότι τα κοπάδια των κολιών είναι πιο εύκολο να τα πιάσεις τον Αύγουστο γιατί τότε ανεβαίνουν σε μικρότερα βάθη. Αυτό συμβαίνει γιατί το χειμώνα οι κολιοί περνούν ένα είδος χειμερίας νάρκης σε μεγάλα βάθη στη θάλασσα και μετά όταν έρθει η περίοδος της ωοτοκίας ανεβαίνει στην επιφάνεια για να φάει τον αγλέορα. Και μια γραμματική παρατήρηση, είναι ο κολιός, του κολιού και όχι του κολιέ!

6. Είναι να τον κλαίνε οι ρέγγες.

"Αυτό το καινούριο τούρκικο σίριαλ πολύ συγκινητικό."
Ιχθύων συνέχεια. Κλαίνε οι ρέγγες; Εδώ γελάει το παρδαλό κατσίκι, οι ρέγγες θα κολώσουν; Χρησιμοποιούμε την έκφραση αυτή για να χαρακτηρίσουμε κάποιον χάλια, σε πολύ κακή κατάσταση, ότι έχει πιάσει πάτο ρε παιδί μου. Τώρα ποιος και γιατί επέλεξε τις ρέγγες για τη διαδικασία του μοιρολογιού δε βρήκα, αλλά υποψιάζομαι ότι επειδή οι ίδιες είναι σε άθλια κατάσταση, το να κλάψουν για κάποιον άλλο είναι το άκρον άωτον της ειρωνείας οπότε πετυχαίνεις το σκοπό σου. Εξάλλου αν βάλεις κάποιο άλλο ψάρι στη θέση του, το αποτέλεσμα δεν είναι τόσο εύηχο. Μερικά παραδείγματα : «είναι να τον κλαίνε τα σαφρίδια», «είναι να τον κλαίνε οι κουτσομούρες», “είναι να τον κλαίνε οι σφυροκέφαλοι καρχαρίες». Δε λέει.
Προσοχή στην εκφορά του λόγου κατά τη χρήση της έκφρασης. Δεν θα σας αντιληφθούν αν πείτε «είναι να τον κλαίει η reggae» , μπορεί όμως να αρχίσετε μια ενδιαφέρουσα συζήτηση για το Μπόμπ Μάρλει. Και η άχρηστη πληροφορία της ημέρας για τις ρέγγες. Επικοινωνούν μεταξύ τους με κλανιές! 

5. Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα

Και με λεζάντα. Νάτη!
Μια φράση που χρησιμοποιούμε όταν κάποιος μιλάει πολύ για τα κατορθώματα του χωρίς να αποδείξει ποτέ τίποτα. Εδώ βλέπω στα μάτια σας ότι το μυαλό σας πήγε ήδη στο πονηρό! Σας προλαβαίνω, πίσω από αυτή την παροιμία υπάρχει μια πολύ ωραία αρχαία ιστορία του Αισώπου (αχ όλα τα έχεις πει ρε φίλε, άσε και τίποτα για εμάς!). Ο τίτλος της ιστορίας είναι «Ανηρ κομπαστής» (καμία σχέση με την κομπόστα αλλά μου αρέσει ο τρόπος που σκέφτεσαι) δηλαδή ο άντρας που καυχιέται. Αυτό το τυπάκι λοιπόν , είχε πάει στη Ρόδο για κάτι αγώνες και όταν γύρισε στην Αθήνα, έπρηζε τους φίλους του ότι έσπασε όλα τα ρεκόρ στο σκάμμα, ότι φάγανε τη σκόνη του οι άλλοι, ότι δεν χωρούσε η βαλίτσα του τους κότινους, και τέτοια. Κλασσική περίπτωση Ελληναρά, όχι να τα βλέπουν αυτά όσοι λένε ότι δεν έχουμε σχέση με τους αρχαίους Έλληνες. Φυσικά οι φίλοι του ξέραν το ποιόν του και δεν πίστευαν λέξη. Αυτός εκεί να επιμένει «όχι να πάτε να ρωτήστε στη Ρόδο!», ώσπου ένας τα πήρε στο κρανίο, έγραψε στο σκάμμα τη λέξη Ρόδος και του είπε «ορίστε η Ρόδος, για πήδα τώρα να σε δούμε!». Κάνας Διογένης θα το έκανε αυτό να με θυμηθείτε…αυτός έκανε τέτοιες καφρίλες και δεν τον έκανε κανένας παρέα. Για τον κομπαστή πάντως δεν ξέρουμε τίποτα άλλο, μάλλον μετακόμισε στη Ρόδο μόνιμα και έγινε δήμαρχος.

4. Τρώω τον αγλέορα

"Φάε με αν τολμάς!"
Μια έκφραση πολύ κοντά στην καρδιά μου και ακόμα πιο κοντά στο στομάχι μου. Ξέρατε όμως ότι ο αγλέορας είναι φυτό με χμ,χμ εμετικές ικανότητες; Αυτή τη φράση τη λέμε όταν κάποιος τρώει πάρα πολύ. Επειδή αυτό το φυτό είναι πολύ πικρό (και σε κάνει και να ξερνάς μετά) προφανώς δεν είναι ευχαρίστηση να το τρως αλλά όταν κάποιος τρώει το καταπέτασμα προφανώς δεν θα σταματήσει στον αγλέορα. Μια άλλη εκδοχή είναι ότι οι Βυζαντινοί τρώγαν αυτό το φυτό για να προκαλέσουν τον εμετό μετά από τις απίστευτες κραιπάλες (και μετά να μπορούν να συνεχίσουν σε νέες κραιπάλες) δηλαδή έκαναν την απόλυτη κτηνωδία στο θέμα του φαγητού. Είχα την εντύπωση ότι οι Ρωμαίοι το εφηύραν αυτό, αλλά μάλλον η κάθαρση μέσω του έμετου ήταν γνωστή και στην αρχαία Ελλάδα και στο Βυζάντιο. Και στον μοντέρνο κόσμο φυσικά όπως πρόσφατα απέδειξε η Lady Gaga (ουστ!).

 3. Αγάλι αγάλι γίνεται η αγουρίδα μέλι.

"Εμένα που με βλέπετε μια μέρα θα γίνω μέλι!"
Πρόκειται για άλλη μια παραπλανητική παροιμία για τις αρετές της υπομονής. Εγώ ήξερα ότι το μέλι φτιάχνεται από τις μέλισσες και όχι από τις αγουρίδες, που δεν ξέρω καν τι είναι. Αλλά δεν θέλει να πει για το μέλι ο ποιητής. Οι αγουρίδες είναι τα άγουρα σταφύλια! Που φυσικά δεν μεταμορφώνονται σε μέλι αλλά εννοείται ότι γίνονται γλυκά σαν μέλι. Μάλιστα, η αγουρίδα αντικαθιστά το χυμό λεμονιού την περίοδο που αυτός είναι εκτός εποχής. Φανταστείτε λοιπόν οτι κάτι που είναι ξινό σαν λεμόνι, κάποτε γίνεται γλυκό σαν μέλι! Η περίοδος αυτή πρέπει να διαρκεί περίπου 3-4 μήνες (από το καλοκαίρι μέχρι το φθινόπωρο δηλαδή) οπότε αν σας τελειώσει η υπομονή μετά από αυτό το διάστημα μπορείτε άφοβα να καταφύγετε στη βία.



2. Λέω τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη

Προσοχή σκληρό πορνό!
Ο ειλικρινής, ο ντόμπρος, ο ευθύς λέει τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη. Δεν είναι φοβερό το οτι αν ρωτήσεις ένα εικοσάχρονο τι είναι η σκάφη, μάλλον δεν θα ξέρει να σου απαντήσει; Άλλη μια παροιμία μας έρχεται από την αρχαιότητα, είναι ίσως η αρχαιότερη έκφραση που χρησιμοποιούμε μέχρι σήμερα, και μάλιστα τη βρίσκουμε δύο φορές στον Αριστοφάνη, «σκαιός δέ τις κἀγροικός εἰμί τήν σκάφην σκάφην λέγων/ ἄγροικός εἰμί την σκάφην σκάφην λέγω». Γιατί όμως επέλεξε τις συγκεκριμένες λέξεις ο Αριστοφάνης; Ο φίλτατος βρωμόστομος επέλεξε αυτές τις λέξεις γιατί πιθανότατα να είχαν και άσεμνες σημασίες, είναι σίγουρο για παράδειγμα ότι τη λέξη σύκο τη χρησιμοποιούσαν στην αρχαιότητα για το γυναικείο πιπί (ωραία το έθεσα) και δεν την έλεγαν έτσι φόρα παρτίδα οι καθωσπρέπει Αθηναίοι. Ο Αριστοφάνης βέβαια, αν έχετε διαβάσει, λέει και πολύ χειρότερα από το καημένο το φρούτο. Να υποθέσουμε άρα ότι σκάφη λέγαν το αντρικό μόριο; Μάλιστα…εντάξει θα μπορούσα να πω πολλά αλλά θα το ράψω…

1. Μπάτε σκύλοι αλέστε και αλεστικά μη δίνεται

"Επίσης μπορώ να κοσκινίσω..."
Θεωρώ τα σκυλιά πανέξυπνα ζώα, δε λέω, αλλά να αλέθουν;;;Χλωμό. Κάτι άλλο πρέπει να παίζει εδώ. Η παλιότερη πηγή της έκφρασης είναι από έναν ιερομόναχο του 18ου αιώνα, ο οποίος γράφει «Εισέλθετε, κύνες, αλήσετε, μισθούς δε μη παρέξητε». Πάλι σκυλιά. Υπάρχει μια εκδοχή που λέει ότι εννοούσαν τους Φράγκους, σκυλόΦραγκους τους έλεγαν μάλιστα, αλλά δεν στέκει. Το πιθανότερο είναι η αρχική μορφή της πρότασης να ήταν «μπάτε χίλιοι αλέστε» που το βρίσκουμε και στον Παπαδιαμάντη και με την πάροδο του χρόνου να αλλοιώθηκε. Πάντως η εικόνα και μόνο των σκυλιών να αλέθουν μου φτιάχνει τη μέρα!


3 σχόλια:

  1. Ααα και από τη σημερινή λίστα έμαθα πολλά. Επίσης γέλασα πολύ με όλα, αλλά περισσότερο με το "μάλλον μετακόμισε στη Ρόδο μόνιμα και έγινε δήμαρχος" που μάλλον δηλαδή αλήθεια είναι και αυτό με κάνει να θλίβομαι. Αλλά θα ξαναδιαβάσω τη λίστα με τα επεισόδια από τις Αληθινές Ιστορίες και θα ξεχαστώ :p (άτιμη, όταν διάβασα εκείνη τη λίστα, ακολούθησα μερικά links και είδα τα επεισόδια. Μάντεψε τι είδους βίντεο μου συνιστά πλέον το Youtube...)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Χαχαχαχ you're one of us now!One-of-us, one-of-us,one-of-us!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Ψιλοελλιπείς οι εξηγήσεις, αλλά δεν έχει σημασία γιατί το χιούμορ σου είναι πολύ καλό και γέλασα! Αναρτώ πάραυτα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή